سولفات در محصولات آرایشی: از مکانیسم پاکسازی تا معرفی انواع سورفکتانت
اگر به برچسب محصولات آرایشی و بهداشتی مانند شامپو، ژل شستشوی صورت یا کرم بدن دقت کرده باشید، احتمالاً بارها با موادی با نامهای عجیب و غریب مانند سدیم لوریل سولفات (SLS) یا «کوکامیدوپروپیل بتائین» مواجه شدهاید. این ترکیبات که بخش اصلی پاککنندهها را تشکیل میدهند، به سورفکتانت (Surfactant) معروف هستند. اما این مواد چه هستند و چرا اینقدر درباره بدون “سولفات” بودن محصولات صحبت میشود؟
در این مقاله قصد داریم به زبان ساده به معرفی سورفکتانتها بپردازیم و سپس قویترین و در عین حال جنجالیترین نوع آنها یعنی سورفکتانتهای سولفات دار را بررسی کنیم و در نهایت به این پرسش پاسخ دهیم که آیا واقعاً باید به دنبال محصولات بدون سولفات باشیم؟
سورفکتانت چیست و چگونه عمل میکند؟
واژه سورفکتانت (Surfactant) مخفف عبارت “Surface Active Agent” به معنای “عامل فعال سطحی” است. برای درک عملکرد سورفکتانتها، باید به ساختار مولکولی آنها نگاه کنیم. هر مولکول سورفکتانت از دو بخش اصلی با ویژگیهای متضاد تشکیل شده است:
-
1. سر آبدوست (Hydrophilic): بخشی که به آب علاقه دارد و تمایل به ماندن در آب دارد.
-
2. دم آبگریز (Hydrophobic): بخشی که از آب فراری است و به چربی و روغن علاقه دارد.
این ساختار دوگانه به سورفکتانت این امکان را میدهد که مانند یک پل، مرز بین آب و چربی را بشکند. هنگامی که با آب و چربی (آلودگی روی پوست یا مو) مواجه میشود، دم آبگریز به چربی متصل شده و آن را احاطه میکند و سر آبدوست در آب باقی میماند. با آبکشی، این مولکولها همراه با چربی و آلودگی شسته شده و سطح را تمیز باقی میگذارند.
خواص و نقشهای چندگانه سورفکتانتها در محصولات آرایشی
اگرچه اصلیترین وظیفه سورفکتانتها پاکسازی است، اما کاربرد آنها بسیار گستردهتر است. این مواد نقشهای حیاتی زیر را در فرمولاسیون محصولات آرایشی ایفا میکنند:
– امولسیونسازی (Emulsification)
-کفزایی (Foaming)
-محلول سازی (Solubilization)
– حالتدهندگی (Conditioning)
-غلظتدهنده (Thickening)
دستهبندی کلی سورفکتانتها
سورفکتانتها بر اساس بار الکتریکی بخش آبدوست خود به چهار دسته اصلی (آنیونی، کاتیونی، غیر یونی و آمفوتریک) تقسیم میشوند. شناخت این دستهها برای انتخاب محصول مناسب بسیار مهم است.
سورفکتانت آنیونی (Anionic): داری بار منفی، قدرت پاکسازی و کفزایی بالا
مانند: سدیم لوریل سولفات (SLS)**، سدیم لورت سولفات (SLES)
سورفکتانت کاتیونی (Cationic):
داری بار مثبت، دارای خاصیت نرمکنندگی، آنتیاستاتیک (کاهش موخوره)، خاصیت ضد میکروبی
مانند: ستیریمونیوم کلراید، بنزالکونیوم کلراید
سورفکتانت غیر یونی (Non-ionic):
بدون بار، امولسیونکنندههای قوی، ملایم و پایدار، کمککننده به غلظت
مانند: دسیل گلوکوزید، کوکامید MEA، پلیسورباتها
سورفکتانت آمفوتریک (Zwitterionic):
دارای بار مثبت و منفی، بسیار ملایم، افزایش کف، کاهش تحریککنندگی سایر سورفکتانتها
مانند: کوکامیدوپروپیل بتائین (CAPB)، دیسدیم کوآمفو استات
یک نکته کاربردی:
در اکثر شامپوها و شویندههای ملایم، از ترکیب یک سورفکتانت آنیونی (برای پاکسازی قوی) با یک سورفکتانت آمفوتریک یا غیر یونی (برای کاهش عوارض و ایجاد نرمی) استفاده میشود.
بررسی اختصاصی سورفکتانتهای سولفات دار (Sulfate Surfactants)
در میان سورفکتانتهای آنیونی، خانواده “سولفاتها” به دلیل کارایی فوقالعاده، پرمصرفترین و در عین حال جنجالیترین ترکیبات هستند.
این مواد استرهای الکل و اسید سولفوریک هستند و با داشتن گروه سولفات در ساختار خود، قدرتمندترین پاککنندهها محسوب میشوند.
معرفی مهمترین انواع سولفاتها
سورفکتانتهای سولفات دار به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
1. آلکیل سولفاتها (Alkyl Sulfates):
– معروفترین عضو: سدیم لوریل سولفات یا SLS.
– ویژگی: قدرت پاککنندگی و کفزایی بسیار بالا.
– ساختار: زنجیر چربی کوتاهتر و سادهتر.
2. آلکیل اتر سولفاتها (Alkyl Ether Sulfates):
– معروفترین عضو: سدیم لورت سولفات یا SLES.
– ویژگی: نسخه ملایمتر SLS. با افزودن گروههای اکسید اتیلن به ساختار، تحریککنندگی آن کاهش یافته و قدرت کفزایی همچنان بالاست.
– کاربرد: رایجترین پایه شوینده در محصولات آرایشی بهداشتی امروزی.
محصولات حاوی سورفکتانت سولفات دار (موارد مصرف)
این مواد به دلیل کارایی بالا، در طیف وسیعی از محصولات یافت میشوند. اگر به دنبال شناسایی آنها هستید، به لیست INCI محصولات زیر برای عبارات “Sodium Lauryl Sulfate” یا “Sodium Laureth Sulfate” دقت کنید:
– محصولات مراقبت از مو:
– شامپوهای شفاف کننده و حجمدهنده: به خصوص آنهایی که برای موهای چرب فرموله شدهاند.
– شامپوهای ضد شپش و درمانی (به دلیل نیاز به پاکسازی قوی).
– محصولات مراقبت از پوست:
– ژلهای شستشوی صورت (به ویژه انواع فوم شونده).
– شویندههای بدن و ژلهای دوش (Body Wash و Shower Gel).
– صابونهای مایع دست.
توجه کنید درج عبارت “بدون سولفات” بر روی برخی محصولات آرایشی (محصولاتی به غیر از شوینده ها) بیشتر جنبه ی تبلیغاتی دارد. برای مثال: درج عبارت “بدون سولفات” بر روی محصولاتی نظیر ماسک مو و یا کم مرطوب کننده
– سایر محصولات بهداشتی:
– خمیردندانها : SLS به دلیل خاصیت کفزایی و کمک به پخش شدن خمیردندان در دهان استفاده میشود.
– شامپوهای فرش و ماشین و برخی محصولات صنعتی.
چالشها و بحثهای ایمنی سولفاتها
با وجود کارایی بالا، سولفاتها شهرت خوبی ندارند. دلیل اصلی این شهرت، پتانسیل تحریککنندگی آنهاست. SLS میتواند لایه چربی محافظ پوست (لیپید بریر/ سد لیپیدی) را بیش از حد چربیزدایی کند و باعث خشکی، کشیدگی، پوسته پوسته شدن و تحریک پوست به خصوص در افراد دارای پوست خشک یا بیماریهایی مانند اگزما شود. البته توجه به چند نکته ضروری است:
– غلظت: میزان تحریککنندگی به غلظت ماده در محصول بستگی دارد. محصولاتی که بلافاصله شسته میشوند (شامپو، شوینده بدن) معمولاً غلظت ایمن و استانداردی دارند.
– ملایمترها: SLES به طور قابل توجهی ملایمتر از SLS است.
– ترکیب فرمولاسیون: وجود سورفکتانتهای ملایم کننده (آمفوتریک) در کنار سولفاتها، تحریکپذیری نهایی محصول را کاهش میدهد.
محصولات بدون سولفات (Sulfate-Free): انقلاب در دنیای شویندهها
در سالهای اخیر، تقاضا برای محصولات “سولفات فری” (Sulfate-Free) به شدت افزایش یافته است. اما این محصولات دقیقاً چه تفاوتی دارند و برای چه کسانی مناسبتر هستند؟
محصولات بدون سولفات با چه موادی ساخته میشوند؟
در محصولات بدون سولفات، به جای SLS و SLES از سورفکتانتهای ملایمتر که عمدتاً در دستههای آمفوتریک و غیر یونی قرار میگیرند، استفاده میشود. برخی از رایجترین این ترکیبات عبارتند از:
– گلوکوزیدها (Glucosides): مانند دسیل گلوکوزید (Decyl Glucoside) ، کوکو گلوکوزید (Coco Glucoside) و لوریل گلوکوزید (Lauryl Glucoside) . این مواد از قند (گلوکز) و چربیهای گیاهی ساخته میشوند و بسیار ملایم و زیستتخریبپذیر هستند.
– ایزتیوناتها (Isethionates): مانند سدیم کوکوئیل ایزتیونات (Sodium Cocoyl Isethionate) که یک سورفکتانت بسیار ملایم با کف کرمی و لطیف است و در شویندههای فانتزی و صابونهای لوکس استفاده میشود.
– گلوتاماتها (Glutamates) و سارکوزیناتها (Sarcosinates): مانند سدیم لورویل گلوتامات (Sodium Lauroyl Glutamate) و سدیم لورویل سارکوزینات (Sodium Lauroyl Sarcosinate) . این مواد بر پایه آمینواسیدها هستند و سازگاری بالایی با پوست دارند.
– بتائینها (Betaines): مانند کوکامیدوپروپیل بتائین (Cocamidopropyl Betaine) که قبلاً به عنوان سورفکتانت کمکی به آن اشاره کردیم، در فرمولاسیونهای بدون سولفات میتواند نقش سورفکتانت اصلی را نیز ایفا کند.
محصولات بدون سولفات به چه افرادی توصیه می شود؟
1. موهای رنگ شده و کراتینه (بوتاکس یا پروتئینه)
2 . افراد با پوست و موی خشک و حساس
3 . افراد دارای بیماریهای پوستی
4 . موهای مجعد و فر
5. نوزادان و کودکان
لینک خرید شامپوی بدون سولفات نئودرم
آیا محصولات بدون سولفات کف کافی تولید میکنند؟
یکی از باورهای رایج این است که “کف کم = قدرت پاکسازی کم”. این باور اشتباه است. سورفکتانتهای ملایم و بدون سولفات، کف کمحجمتر، ریزتر و کرمیتری تولید میکنند، اما قدرت پاکسازی آنها برای استفاده روزمره کاملاً کافی است. شاید لازم باشد کمی به این نوع کف عادت کنید، اما پوست و موی شما در درازمدت از این انتخاب سود خواهد برد.
جمعبندی و توصیه نهایی
سورفکتانتها ستون فقرات محصولات پاککننده هستند و بدون آنها، تصور دنیای مدرن آرایشی و بهداشتی ممکن نیست.
سولفاتها به عنوان قویترین عضو این خانواده، پاکسازی عمیق و کف عالی را به ارمغان میآورند.
با این حال، انتخاب بین محصولات حاوی سولفات و بدون سولفات به نوع پوست و موی شما و نیازهایتان بستگی دارد:
– اگر پوست یا موی چرب و مقاوم دارید و به دنبال احساس پاکیزگی مطلق هستید، محصولات دارای سولفات (به ویژه SLES) میتوانند انتخاب مناسبی باشند.
– اگر پوست یا موی خشک، حساس، رنگ شده، کراتینه یا دارای التهابات پوستی مانند اگزما یا روزاسه هستید، بهتر است به سراغ محصولات **”سولفات فری”** با سورفکتانتهای ملایمتر بروید.
همیشه به برچسب INCI محصول دقت کنید و با آگاهی از نیازهای پوست خود، بهترین انتخاب را داشته باشید.
حالا شما بگویید، تجربه شما از استفاده از محصولات بدون سولفات چیست؟
Negar Hosseini
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.